Ahmet Şık
ahmets@medyakronik.com

Tiryakileri kızdıran ve uzun süren tartışmalardan sonra yasalaşan sigara içilecek alanlara çeşitli kısıtlamalar getiren yasa 19 Mayıs sabahtan itibaren yürürlüğe girecek. Sigara yasağını genişleten yeni kanunun uygulanmasında standardı sağlamak ve aksaklıkların önüne geçmek için tüm valiliklere de bir genelge gönderildi ve yasaklanan alanlar ayrıntılı olarak tanımlandı. İşyerleri dahil çeşitli alanları kapsayan yasağa göre, binaların yanısıra çadır ve güneşlik gibi yerler de sigara yasağının uygulanacağı “kapalı alanlar”. Sigara içilen yerlere ilişkin çeşitli kısıtlamalar ve yasağa uymayanlara para cezaları getiren “Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun”da değişiklik yapılmasına ilişkin teklif bu yılın başında Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Genel Kurulu’nca kabul edilmiş ve Cumhurbaşkanı Abdullah Gül tarafından da onaylanmıştı.

Havada, karada, denizde yasak

Neden olduğu 50 ayrı hastalık nedeniyle dünyada yılda ortalama 5 milyon, Türkiye’de ise 100 bin kişi sigara yüzünden ölüyor. Sigara yasağıyla ilgili yasayla “dumansız toplum” olma yolunda küçümsenmeyecek bir adım atıldı. Başbakanlık tarafından yayımlanan genelge uyarınca kapalı mekanlarda sigara yasağının uygulanmasına ilişkin her ilde Tütün Kontrol Kurulları’nca bazı kararlar alındı. Valilikler de tüm alışveriş merkezleri, havalimanları, oda başkanlıkları, valilik ve belediyelere yasağın sınırlarını anlatan yazılar gönderdi. Yasaya göre üstü kapatılmış duraklar ile düğün salonlarından stadyumlara kadar ikamet dışında kalan tüm binalar ile toplu taşıma araçları da yasak kapsamına alındı. Yaşlı bakım evleri, ruh ve sinir hastalıkları hastaneleri ve cezaevleri ile şehirlerarası veya uluslararası güzergahlarda yolcu taşıyan denizyolu araçları için kısmi serbestlik sağlanacak. Anılan yerlerde toplam alanın yüzde 10’unu geçmeyecek şekilde sigara içilebilecek alanlar oluşturulacak. Yasaklara uymayanlar için çeşitli para cezaları öngörüldü. Sigara yasağının uygulanmasıyla ilgili ayrıntılı bilgiye www.havanikoru.org.tr ve www.dumansizhavasahasi.org.tr web sayfalarından ulaşılabilir.

Yasağın sınırları da, üreticilerin sayısı da arttı

Son 20 yıldır sigaraya karşı girişilen mücadele birçok koldan devam etse de, bu mücadelede güçlü bir lobiye ve doğal olarak güçlü bir sermayeye sahip olan sigara tekelleri gözardı edilerek kişisel tercihlere yasak koymanın ötesine geçilemedi. Haliyle, sigara tekelleriyle mücadele etmeden yapılan sigara karşıtı mücadeleler sorunların kökenine inmediğinden hiçbir zaman tam çözüme ulaşamadı. Sınırları hayli geniş yeni yasa yürürlüğe girmesine rağmen halihazırda 12 sigara üreticisine yakında 5 tane daha eklenecek. Dünya sigara pazarında 7’nci sırayı alan Türkiye’de tütün piyasasında halen 6’sı sigara, biri sigara ve diğer tütün mamulleri, biri puro, 4’ü de nargilelik tütün mamülü olmak üzere 12 firma faaliyette.
Daha önce Türkiye’de fabrika kurma izni almış olan Korean Tobacco And Ginseng’in (KT&G) üretim izniyle ilgili işlemler de tamamlandı. Aynı şekilde, fabrika kurma izni verilen ikisi nargile, ikisi de sarmalık kıyılmış tütün üretiminde bulunacak 4 firmanın üretim izni işlemleri ise sürüyor. Bunlar da tamamlandığında, kullanıcılarına ağır yasaklamalar ve cezalar getirilen Türkiye’de 17 tütün üreticisi firma olacak. Zaten Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre dünyada sigara içenlerin üçte ikisinin yaşadığı 15 ülkenin içinde Türkiye de bulunuyor. Türkiye dışındaki ülkeler ise Bangladeş, Brezilya, Çin, Mısır, Hindistan, Endonezya, Meksika, Pakistan, Polonya, Filipinler, Rusya, Tayland, Ukrayna ve Vietnam.

Kişi başına 76 paket sigara

Tütün Mamulleri ve Alkollü İçkiler Piyasası Düzenleme Kurumu (TAPDK) ile Sağlık Bakanlığı’nın verilerine göre en çok sigara içen meslek gruplarının başında gazeteciler, öğretmenler ve doktorlar var. Türkiye’de günde ortalama 15 milyon paket sigara içiliyor. Son 10 yılda Türkiye’de bir trilyon 224 milyar 100 milyon adet sigara üretildi. 1998’de 123 milyar adet olan yıllık sigara üretimi, 2007’de 125,9 milyar adete ulaştı. Devletin resmi verilerine göre, ekonomik kriz yıllarında sigara tüketimi artıyor. 2007 itibariyle yılda kişi başına 1523 adet (76,1 paket) sigara içiliyor. Günlük sigara tüketimi de kişi başına 4,2 adet. Sağlık Bakanlığı istatistiklerine göre 2007’de sigaranın sebep olduğu hastalıklar nedeniyle, 11 binini pasif içicilerin oluşturduğu 114 bin kişi öldü. Pasif içicilerden bin 600’ü ise bebek ve çocuktu.

Devletin kazancı 6.5 milyar dolar

Türkiye’de sigaraya her gün ortalama 45 milyon 205 bin YTL ödeniyor. Kişi başına da yılda ortalama 233,8 YTL harcanıyor. Buna karşılık, sigara tüketiminin de olumsuz etkilediği sağlığımız için sadece devletin günlük harcaması 18,1 milyon YTL’yi aşıyor. Söz konusu rakam, kişilerin kendi sağlık harcamaları, özel sağlık sigortaları ve diğer kurumların harcamalarıyla katlanarak büyüyor. Anılan bu sağlık giderleri de sermaye tarafından değil, çalışanların gelirlerinden kesilerek oluşan havuzdan karşılanıyor. Türkiye’de içilen sigaraların yüzde 54,9’unu ucuz ve düşük fiyat grubundaki sigaralar oluşturuyor. Sigara satışlarında üst fiyat grubundaki ürünler yüzde 18,5, orta fiyat grubundakiler yüzde 26,6, ucuz fiyat grubundakiler yüzde 43,7, düşük fiyat grubundaki ürünler de yüzde 11,2’lik bir paya sahip.
TAPDK 4,5 YTL ve daha pahalı satılan sigaraları üst; 3 ve 4,5 YTL arası grubu orta; 2,5 ve 3 YTL arası grubu düşük; 2,5 YTL’nin altını da ucuz fiyat grubu olarak tanımlıyor. TAPDK verilerine göre 2008’in ilk iki ayında düşük fiyat grubundaki sigara satışlarında ciddi bir yükseliş oldu. Ocakta bu gruptaki sigaraların satışı yaklaşık 450 milyon adetken, Şubatta 630 milyona çıktı. Orta ve üst fiyat grubundaki sigara satışlarında ise düşüş oldu. Son 4 yıl içinde sadece sigara satışlarından devlet hazinesine 6.5 milyar dolarlık vergi ve fon sağlandı.